Chełm - miasto na kredowych wzgórzach

Ocena użytkowników: / 0
SłabyŚwietny 

FLEXIcontent - Polska: Miejsca i atrakcje

środa, 09 września 2009 20:15

Miasto Chełm leży we wschodniej części województwa lubelskiego. Jest położone 230 km od Warszawy, 71 km od Lublina, 65 km od Zamościa i 29 km od przejścia granicznego z Ukrainą w Dorohusku. Położenie Chełma wyznaczają współrzędne: 51° 09' szerokości północnej i 23° 29' długości wschodniej. Geograficznie miasto leży na skraju Pagórów Chełmskich, niewielkiego mezoregionu geograficznego, zaliczanego do Polesia Wołyńskiego (czasami do Wyżyny Lubelskiej), będącego częścią Niżu Środkowoeuropejskiego. Obszar charakteryzuje się specyficzną rzeźbą terenu, łączącą krajobraz nizinny z elementami wyżynnymi.

Charakterystycznym elementem są liczne wzgórza kredowe typu wyspowego, poprzedzielane rozległymi i często podmokłymi dolinami. Podłoże tworzą skały kredowe, przykryte trzeciorzędowymi piaskowcami. Pokłady kredy w okolicach Chełma należą do największych złóż tego surowca na terenie Polski. Pagóry otaczają piaszczyste i podmokłe równiny, od wschodu Obniżenie Dubienki, a od zachodu Obniżenie Dorohuckie. Region charakteryzuje się umiarkowanym klimatem o pewnych cechach kontynentalnych.

Chełm zajmuje powierzchnię 3529 ha i jest czwartym pod tym względem (po Lublinie, Puławach oraz Białej Podlaskiej) miastem w województwie lubelskim. Rozległość miasta z północy na południe wynosi 6 km , a ze wschodu na zachód 8 km . Średnie wzniesienie na terenie miasta wynosi ok. 190 m n.p.m . Najwyższy punkt to Górka Chełmska (221 m), a najniższy znajduje się w okolicach Bieławina ( 178,8 m ).Przez miasto przepływa rzeka Uherka (posiada długość 45 km ), będąca dopływem Bugu.

Miasto zamieszkuje 68.160 (stan na 31.XII.2005) osób i jest drugim pod względem liczby ludności miastem w województwie lubelskim. Chełm jest siedzibą władz powiatowych (ziemskich i grodzkich). Miasto otrzymało status powiatu grodzkiego jako byłe miasto wojewódzkie. Ziemski powiat chełmski obejmuje powierzchnię 1885,84 km2 i zamieszkiwany jest przez 81.9 tyś. osób. Powiat składa się z 14 gmin wiejskich (Białopole, Chełm, Dorohusk, Dubienka, Kamień, Leśniowice, Rejowiec (od 2006 r.), Rejowiec Fabryczny, Ruda Huta, Sawin, Siedliszcze, Wierzbica, Wojsławice, Żmudź) i jednego miasta (Rejowiec Fabryczny).

Miasto posiada połączenia kolejowe z Warszawą, Lublinem, Rejowcem Fabrycznym (i dalej do Zamościa), Kowlem i Kijowem (do 2002 r. istniało również połączenie z Włodawą). Przez Chełm przebiega droga krajowa nr 12 (Dorohusk-Chełm-Lublin-Radom-Kalisz-Łęknica), drogi wojewódzkie: nr 812 (Krasnystaw-Chełm-Włodawa-Biała Podlaska) i nr 844 (Chełm-Hrubieszów-Dołhobyczów) oraz liczne drogi powiatowe i gminne.

Na zachód od Górki Chełmskiej rozciąga się STARE MIASTO, którego początki sięgają czasów księcia Daniela Romanowicza, kiedy powstała otoczona wałami osada miejska. Na jej bazie w 1392 r. zostało lokowane miasto, które mimo otrzymania terenów o wielkości 100 łanów frankońskich, obejmowało obszar ograniczony obecnie ulicami: Pocztowa, Reformacka, Podwalna i Jadwigi Młodowskiej. W XVI w. za murami miejskimi powstały pierwsze przedmieścia: Lubelskie wzdłuż traktu lubelskiego oraz Brzeskie w północnej części miasta. W kolejnym wieku pojawiły się nowe przedmieścia - Podwale i Lwowskie. Po likwidacji murów miejskich na początku XIX w. centrum i przedmieścia coraz bardziej przekształcały się w jednolity organizm miejski. Do XIX w. w mieście dominowała zabudowa drewniana, chociaż już w 1788 r. po olbrzymim pożarze władze państwowe zaleciły wznoszenie budynków murowanych w centrum miasta. Dokonano również regulacji rynku i ul. Lubelskiej, głównej linii komunikacyjnej miasta. Intensywny ruch budowlany rozpoczął pod koniec XIX w. W tym czasie powstały zachowane do dzisiaj kamienice przy Lubelskiej oraz Reformackiej, Kopernika, Krzywej, Pocztowej i Lwowskiej.

Wzdłuż ul. Lubelskiej ciągnie się dziewiętnastowieczna zabudowa, szczególnie ciekawa w zachodniej części starówki. U zbiegu Lubelskiej i Podwalnej kończyły się niegdyś mury miejskie. W trakcie wymiany nawierzchni w tej części miasta archeolodzy odkryli pozostałości BRAMY LUBELSKIEJ, jednej z bram dawnego Chełma. Wśród znajdujących się przy Lubelskiej kamieniczek kilka należy do szczególnie ciekawych. Przy Lubelskiej 3 znajduje się budynek dawnego KONSYSTORZA PRAWOSŁWNEGO z końca XIX w., wykorzystywany obecnie przez Państwową Szkołę Muzyczną im. Ignacego Jana Paderewskiego. Warto niewątpliwie zwrócić również uwagę na odrestaurowaną kamienicę Lewinsztajnów przy ul. Lubelskiej 8, powstałą w 1893 r. według projektu architekta powiatowego A. Sokołowa. W okresie między-wojennym miał w niej siedzibę popularny żydowski Klub Szachowy. W budynku przy Lubelskiej 10, powstałym w 2 połowie XIX w., od 1899 r. funkcjonowała drukarnia i skład materiałów piśmiennych Majera Josefa Bronfelda, w której między innymi wydawano w latach 1933-1939 słynny w całym kraju miesięcznik literacki „Kamena", założony przez chełmskich nauczycieli, Kazimierza Andrzeja Jaworskiego i Zenona Waśniewskiego. Inna ciekawa kamienica znajduje się po drugiej stronie ulicy, przy Lubelskiej 27. Budynek stanowił własność żydowskiej rodziny Kupferów i powstał w 1890 r. według projektu Juliana Cieszkowskiego. Początkowo mieścił jeden z pierwszych hoteli w Chełmie, a w okresie międzywojennym szereg sklepów i warsztatów rzemieślniczych. Miały tutaj siedzibę liczne żydowskie organizacje polityczne, między innymi Żydowska Socjalno-Demokratyczna Partia Robotnicza Poale Syjon (Robotnicy Syjonu). W piwnicach kamienicy znajduje się jedno z wejść do chełmskich podziemi, wykorzystywane obecnie przez restaurację „Gęsia Szyja".

W południowej pierzei obecnego Placu Łuczkowskiego znajduje się malowniczy ciąg jednopiętrowych kamieniczek (Lubelska 37-53), budowanych i przebudowywanych od XVII do XX w. Z innych obiektów przy ul. Lubelskiej warto wymienić budynek przy Lubelskiej 30, powstały w 1910 r., prawdopodobnie według projektu M. Adlera z oficyną dobudowaną w latach 30-tych. W okresie międzywojennym znajdował się tutaj popularny hotel „Wiktoria" Berka Lewinsztajna. Przy Lubelskiej 34 w powstałej ok. połowy XIX w. kamienicy znajdowała się jedna z najbardziej znanych aptek chełmskich, początkowo własność F. Filipowicza, a następnie znanego społecznika Józefa Papużyńskiego. W 1901 r. w budynku miał nocować ukrywający się przed policją carską Józef Piłsudski. Szczególnie malownicza jest kamienica przy Lubelskiej 42, powstała na przełomie XIX i XX w., w której mieścił się w okresie międzywojennym Hotel „Centralny", własność Kiwy Wajnryba. Na rogu Lubelskiej i Podwalnej (Lubelska 57) znajduje się ciąg kamieniczek z połowy XIX w., reprezentujących typowy klasycyzm mieszczański, w których znajduje się obecnie część ekspozycji Muzeum Chełmskiego. Szczególnie ciekawą eklektyczną elewację (mimo zniszczenia) posiada kamienica przy ul. Lubelskiej 59, powstała pod koniec XIX w. według projektu A. Sokołowa. W podobnym stanie jest obiekt z przełomu XIX i XX w. pod numerem (Lubelska 75). W okresie międzywojennym mieściło się tutaj biuro Elektrowni Miejskiej. W dolnej części ulicy (Lubelska 70) znajduje się kamienica znanych przemysłowców Ledermanów, powstała na przełomie XIX i XX wieku według projektu A. Sokołowa. W okresie międzywojennym mieściła szereg sklepów i instytucji (m. in. Żydowską Bibliotekę im. Icchaka Lejbusza Pereca).

Równie ciekawe kamienice znajdują się przy innych ulicach starówki chełmskiej. Na ul. Kopernika warto zwrócić uwagę na dom pod nr 6, pochodzący z połowy XIX w. oraz pod nr 14 z końca XIX w. W dolnej części ulicy (dawna Gęsia) pod nr 41 znajduje budynek łaźni żydowskiej z ok. 1900 r. Przy ul. Reformackiej uwagę zwraca kamienica pod nr 6 z początku XX w., zaprojektowana przez Stanisława Diehla, której elewację skomponowano według zasad eklektyzmu. Tuż przed wybuchem I wojny światowej przeniesiono do niej Chełmską Szkołę Kolejową. Ciekawa jest również pochodząca z końca XIX w. kamienica pod nr 7, mieszcząca obecnie popularną pizzerię „Kozak". Przy ul. Lwowskiej obok kamienic z końca XIX w. (nr 3 i 6) ciekawym obiektem jest dom Krystiana Dratta, właściciela powstałej w 1894 r. fabryki maszyn rolniczych i odlewni żeliwa. Budynek powstał ok. 1914 r. i obecnie mieści profesjonalne studio fotograficzne znanego chełmskiego artystę fotografika Ryszarda Karczmarskiego. Dziewiętnastowieczne kamienice znajdują się również przy ul. Narutowicza (14 i 16), ul. Pijarskiej (3, 5, 14) oraz ul. Mickiewicza (17). Przy ostatniej z wymienionych ulic zwraca również uwagę budynek pod nr 14, który powstał w 1928 r. z przeznaczeniem na Kinoteatr „Corso". W 1947 r. został zakupiony przez parafię polskokatolicką i obecnie pełni funkcję świątyni pw. MB Zwycięskiej. Przy ul. Sienkiewicza pod nr 8 znajduje się kamienica, w której urodził się Michał Hruszewski, znany ukraiński historyk i działacz polityczny. Nieopodal przy ul. Stefana Czarnieckiego usytuowane są zabudowania prawosławnego seminarium duchownego, użytkowane obecnie przez I Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Czarnieckiego. Monumentalny obiekt powstał w 1890 r. na planie litery E. Wśród pomieszczeń szkolnych znajdowała się kaplica pw. św. Leontiusza, której kopuła zachowała się do dzisiaj. Warto zwrócić również uwagę na znajdujący się przy Placu Tadeusza Kościuszki 3 budynek Sądu Rejonowego, powstały w połowie XIX w. na potrzeby rosyjskiego seminarium nauczycielskiego

Zabytki w mieście:

Kościół parafialny p.w. Rozesłania św. Apostołów i dawne Kolegium Pijarów. Obecnie istniejący kościół powstał w latach 1753-1763 i należy do najpiękniejszych zabytków Lubelszczyzny. Świątynia przyciąga bogactwem zdobień i wystroju.
Rynek Staromiejski. Na uwagę zasługują niedawno odsłonięte pozostałości dawnego Ratusza ok. XV w. i kamienicy starosty chełmskiego Węglińskiego z XVIII w., a także zabytki archeologiczne.
Zespół Katedralny, w skład którego wchodzą Bazylika p.w. NNMP, Brama Uściługska, Pałac Biskupów Unickich, Grodzisko, Dzwonnica. Bazylika jest również starym sanktuarium maryjnym, powstałym w oparciu o kult obrazu Matki Boskiej Chełmskiej. Wejście na więżę widokową na dzwonnicy.
Cerkiew p.w. św. Jana Teologa, wybudowana w połowie XIX w. stylu klasycystycznym, niezwykle interesujący obiekt z pięknym ikonostasem z wyeksponowaną repliką obrazu Matki Boskiej Chełmskiej. Zwiedzanie należy wcześniej uzgodnić: tel. 082 565 24 80.
Muzeum Chełmskie - polecamy jedną z największych w kraju kolekcję sztuki współczesnej, dział historyczno - przyrodniczy oraz liczne wystawy czasowe. Bilety wstępu do jednego działu 4 zł i 2 zł ulgowy. Przewodnik na jedną wystawę 10 zł. Tel. 082 565 26 93.
Zwiedzanie Chełmskich Podziemi Kredowych- długość trasy ok. 2 km, czas zwiedzania ok. 50 min., stała temperatura 9oC. Podziemia Kredowe to zabytek staropolskiego górnictwa kredy, wyjątkowa atrakcja turystyczna, jedyna tego typu kopalnia w Europie. Spacer kredowymi korytarzami dostarcza niezapomnianych wrażeń, można zapoznać się również z licznymi ekspozycjami geologicznymi, archeologicznymi i historycznymi. Wielką atrakcją jest również spotkanie z legendarnym duchem Bieluchem, strażnikiem podziemnych korytarzy. Trasa turystyczna posiada bezpośrednie połączenie ze stylową restauracją "Gęsia Szyja", w związku z tym istnieje możliwość zamówienia obiadu lub innego poczęstunku.
Turyści indywidualni mogą zwiedzać podziemia w stałych godzinach wejść: 11:00, 13:00, 16:00. Grupy (20-25 osób) obowiązuje wcześniejsza rezerwacja tel. 082 565 25 30. www.zabytkowakopalniakredy.cob.pl  .
Ceny biletów - 10 zł i  7 zł ulgowy. W cenę biletu wliczona jest usługa przewodnicka. Do końca roku szkolnego 2008/2009  bilety wstepu dla grup zorganizowanych  wynosza 6 zł od osoby.   
Chełmski Park Krajobrazowy - przejście ścieżką przyrodniczą w rezerwacie Bagno Serebryskie (długość ok. 3 km, czas przejścia ok. 3 godz.). Rezerwat chroni unikalne w skali Europy torfowisko węglanowe, będące ostoją wielu zagrożonych gatunków roślin i zwierząt. Atrakcją jest żółw błotny, wodniczka, derkacz, gatunki zagrożone wyginięciem w skali kontynentu.
Ośrodek Dydaktyczno - Muzealny ZPKP w Brzeźnie. Ośrodek znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatów przyrody "Bagno Serebryskie", "Brzeźno" i "Roskosz". Zwiedzanie Ośrodka należy wcześniej uzgodnić z ZChPK, tel. 082 563 25 20.
Śladami rzemiosła Pawłowskiego (czas zwiedzania ok. 2 godz.) Rozkwit Pawłowa był ściśle związany z rozwojem tutejszych rzemiosł - garncarstwa i bednarstwa. Aby chronić je od zapomnienia w ramach programu ,,Ginące Zawody" utworzono Izby Garncarstwa i Bednarstwa Pawłowskiego. Zwiedzanie można połączyć z pokazem sztuki garncarskiej.
Bilety wstępu: zwiedzanie z przewodnikiem 3 zł i 2 zł ulgowy, pokazy garncarskie - 30 zł od grupy.
Kontakt: tel. 082 566 46 03, e-mail: Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

Okolice Chełma:
Przejście ścieżką przyrodniczo- historyczną ,,Dąb Bolko" w Hniszowi (długość 12 km, czas przejścia ok. 30 min.). Atrakcją jest najpotężniejszy dąb na Lubelszczyźnie, liczy sobie ok. 400 lat, ma 874 cm obwodu pnia, 28 m wysokości. Ochroną prawną objęty w 1959 r.
Rezerwat Przyrody ,,Żółwiowe Błota" w Sobiborskim Parku Krajobrazowym - utworzony w celu ochrony żółwia błotnego. W granicach rezerwatu - liczne jeziora, stawy, duże powierzchnie olsów oraz bory.
Sobibór - Muzeum byłego Hitlerowskiego Obozu Zagłady miejsce szczególne, w latach 1942-43 stracono tutaj ok. 250 tys. Żydów z Polski i Europy.Muzeum zwiedza się pod opieką przewodnika w grupach od 15 do 30 osób. Czynne od 1 maja do 14 października. Rezerwacja pon. - piąt., 8:00 - 15:00, tel. 082 57 22 178. Cena biletów: 3 zł i 2 zł ulgowy.
Włodawa - "miasto trzech kultur" - warto zwiedzić Muzeum Pojezierza Łęczyńsko - Włodawskiego, które znajduje się w dawnej synagodze (jednej z najcenniejszych zabytków sakralnej architektury żydowskiej w Polsce). Muzeum zawiera bogatą kolekcję judaica. Warto zwiedzić również cerkiew prawosławną, kościół i klasztor o.o Paulinów. Ceny biletów wstępu do Muzeum: 5 zł i 3 zł ulgowy, tel. 082 572 21 78. www.muzeum.wlodawa.metronet.pl
Okuninka nad Jeziorem Białym - możliwość zjedzenia obiadu. Po obiedzie plażowanie, pływanie, rekreacja. Atrakcyjny kompleks wypoczynkowy Pojezierza Łęczyńsko - Włodawskiego z bogatym zapleczem gastronomicznym i rekreacyjnym stwarza odpowiednie warunki odpoczynku.
Sobiborski Park Krajobrazowy położony na terenie gmin: Hańsk, Wola Uhruska, Włodawa i zajmuje pow.10 000 ha. Nadrzędnym celem utworzenia Parku było zachowanie najcenniejszych fragmentów wschodniej części Pojezierza Łęczyńsko - Włodawskiego, w tym zwłaszcza rozległego kompleksu Lasów Sobiborskich z położonym wśród nich zespołem jezior, torfowisk i bagien. Sobiborski Park Krajobrazowy jest typowym Parkiem leśnym. Lasy zajmują około 85% jego powierzchni. Inną charakterystyczną formację roślinną stanowią rozległe torfowiska. Na terenie parku występują rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Najcenniejsze fragmenty parku chronione są jako rezerwaty przyrody.
Kołacze - możliwość zjedzenia obiadu w Regionalnej Karczmie Poleskiej serwującej regionalne potrawy.
Poleski Park Narodowy - zwiedzanie muzeum Parku w Załuczu Starym i przejście jedną ze ścieżek przyrodniczych. Żaden inny park w Polsce nie ma tak rozległych torfowisk przeplatanych dużą ilością płytkich jezior i stawów. Symbolem Poleskiego Parku Narodowego jest żuraw, ale można spotkać tu również łosia, orła bielika, czy - przy odrobinie szczęścia żółwia błotnego. Przez tutejsze tereny wiodą liczne szlaki turystyczne i ścieżki przyrodnicze m.in.:

• ścieżka "Dąb Dominik" długość ok. 4 km, początek koło wsi Łomnica, na polu biwakowym. Ścieżka w części prowadzącej po torfowiskach wyposażona jest w kładkę i platformy widokowe. Część kładki prowadzącej nad brzeg jeziora przystosowana jest do zwiedzania przez niepełnosprawnych. Ścieżka prowadzi początkowo przez różne typy lasów: grąd niski, grąd typowy, ols. W dalszej części są: jezioro, torfowiska i bór bagienny.

• ścieżka "Spławy" długość około 3,5 km. Ścieżka wyposażona jest w kładkę i miejsca do wypoczynku z zadaszeniami. Prezentuje cenne zespoły leśne: brzezinę bagienną oraz ols, a także torfowisko przejściowe i różne typy łąk. Obecnie ze względu na swe położenie w pobliżu Muzeum PPN i atrakcyjny przebieg jest najczęściej odwiedzanym obiektem PPN.

• Ścieżka "Perehod" długość około 5 km. Początek ścieżki we wsi Pieszowola, za parkiem podworskim. Ścieżka prowadzi przez kompleks stawów. Wyposażona jest w ogrodzone miejsce do wypoczynku z zadaszeniem i parkingiem, a także wieżę widokową (w specjalny sposób zamaskowaną) i schron obserwacyjny. Ścieżka ma charakter ornitologiczny, najciekawsza jest w czasie przelotów ptaków wiosną i jesienią. Jej końcowy odcinek przechodzi przez wyspowy bór świerkowy będący na tym terenie rzadkością ekologiczną.

• Ścieżka "Jezioro Długie" długość - około 1,5 km. Początek przy zadaszeniu turystycznym nad kanałem "Doprowadzalnik Bogdanka - Wola Wereszczyńska". Ścieżka wyposażona jest w kładkę, platformy widokowe oraz zadaszone miejsca do wypoczynku. Pokazuje lasy grądy, olsy i brzezinę bagienną.

• Ścieżka "Żółwik" długość około 0,5 km, przebiega przy muzeum PPN. Przeznaczona dla najmłodszych gości Parku. Przedstawia m.in. strukturę lasu, opisuje życie żółwia błotnego, prowadzi przez ośrodek rehabilitacji zwierząt (woliera, wybieg, oczko wodne).

Ceny biletów: Muzeum PPN - 4 zł i 2 zł ulgowy, wstęp na ścieżki przyrodnicze 4 zł i 2 zł ulgowy.  

Zbiornik wodny w Stańkowie umożliwia poznanie wielu gatunków ptaków takich jak: łyska, łabędź niemy, głowienka, czernica, perkoz dwuczuby, perkozek, bąk, bączek, błotniak stawowy i wiele innych. W słoneczne dni, przy odrobinie szczęścia, można zaobserwować żółwia błotnego.
Muzeum etnograficzne "U cioci Mazurkowej" wyposażone w eksponaty z początku XX w. Poznamy tu historię rodziny Mazurków zamieszkujących Brzeźno od kilku pokoleń, znajdują się tutaj m. in. meble i narzędzia codziennego użytku ówczesnych gospodarzy.
Tel. 082 566 14 93 (obowiązuje wcześniejsze zgłoszenie grupy, opłaty do uzgodnienia).
Ośrodek Dydaktyczno-Muzealny ZChPK w Brzeźnie powstał w wyniku realizacji projektu "Ochrony chełmskich torfowisk węglanowych". Położony jest w bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatów przyrody: Bagno Serebryskie, Brzeźno i Roskosz. Znajduje się tutaj sala, w której prezentowane są gabloty z rzadkimi roślinami i różnymi gatunkami zwierząt. Zajęcia w Ośrodku dostosowane są do potrzeb, możliwości i zainteresowań przyrodniczych grup.
Zespół Parków Krajobrazowych Polesia z/s w Chełmie, tel. 082 563 25 20.